Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή: Ο Έλληνας «Δάσκαλος με κεφαλαίο Δ» που θαύμασε ο Αϊνστάιν
CITY Status
«Φωτογραφία: New Ionia Times»
Του Παναγιώτη Μυργιώτη, Μαθηματικού
Έλληνας Δάσκαλος παγκοσμίου αναγνωρίσεως. Εργάτης της μαθηματικής επιστήμης και αξιολογότατος σκαπανεύς της επιστήμης της φυσικής αλλά και της αρχαιολογίας. Δάσκαλος με κεφαλαίο Δέλτα και επιστήμονας με το Έψιλον κεφαλαίο, που πρέπει να κάνει όλους μας ως Έλληνες να αισθανόμαστε υπερήφανοι για αυτόν. Σπάνια η επιστήμη χαρίζει το όνομα του επιστήμονα σε εφεύρεσή του, όπως έκανε με τον Καραθεοδωρή. Μεγαλούργησε και εκτιμήθηκε το έργο του στην αλλοδαπή περισσότερο παρά στην Ελλάδα.
Τα πρώτα χρόνια και η ευρωπαϊκή ανατροφή
Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 13 Σεπτεμβρίου του 1873 και στις 2 Φεβρουαρίου 1950 στο Μόναχο αφήνει την τελευταία του πνοή.
Ο πατέρας του, Στέφανος Καραθεοδωρή, ήταν νομικός από την Κωνσταντινούπολη με καταγωγή από τη Νέα Βύσσα του Νομού Έβρου και εργάστηκε ως διπλωμάτης και πρέσβης του Σουλτάνου στις Βρυξέλλες, την Αγία Πετρούπολη και το Βερολίνο. Η μητέρα του, Δέσποινα το γένος Πετροκοκκίνου, καταγόταν από τη Χίο. Έμεινε ορφανός από μητέρα σε ηλικία 6 ετών και ανατράφηκε από τη γιαγιά του, Ευθαλία, μέσα σε ένα ευρωπαϊκό, επιστημονικό και αριστοκρατικό περιβάλλον.
Μεγαλώνοντας στις Βρυξέλλες, είχε ως μητρική γλώσσα τα ελληνικά και τα φλαμανδικά, ενώ πριν την εφηβεία μιλούσε ήδη τουρκικά και γερμανικά. Η κλίση του στα Μαθηματικά φάνηκε νωρίς, όταν σε σχολικό διαγωνισμό στο Βέλγιο κέρδισε την πρώτη θέση για δύο συνεχόμενες χρονιές.
Από Μηχανικός... ερωτευμένος με τα Μαθηματικά
Το 1895 αποκτά το πτυχίο του μηχανικού. Στα Χανιά γνωρίζεται με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, αναπτύσσοντας μια βαθιά σχέση φιλίας και αλληλοεκτίμησης.
Το 1898 μεταβαίνει στην Αίγυπτο για να εργασθεί ως μηχανικός στην κατασκευή του φράγματος του Ασουάν. Εκεί, μελετώντας τις πυραμίδες του Χέοπος και διάφορα μαθηματικά συγγράμματα, ανακαλύπτει το κρυφό του ταλέντο. Η αγάπη του για την επιστήμη των αριθμών τον οδηγεί να εγκαταλείψει τη στρωμένη δουλειά του μηχανικού και να αρχίσει σπουδές Μαθηματικών το 1900, σε ηλικία 27 ετών, στο Βερολίνο.
Η απόρριψη από την Ελλάδα και η αναγνώριση στη Γερμανία
Το 1902 μεταγράφεται στο Πανεπιστήμιο του Γκέτινγκεν —το μεγαλύτερο κέντρο Μαθηματικών της εποχής— όπου αναγορεύεται διδάκτορας το 1904 υπό την επίβλεψη του Χέρμαν Μινκόβσκι.
Αμέσως μετά, ο Καραθεοδωρή ζητά να εργαστεί στην Ελλάδα. Οι αρμόδιοι όμως του απαντούν απαξιωτικά ότι είχε ελπίδες να διοριστεί μόνο ως δάσκαλος σε σχολεία της επαρχίας!
Επιστρέφει απογοητευμένος στη Γερμανία. Τον Μάρτιο του 1905 αναγορεύεται υφηγητής στο Γκέτινγκεν. Την ίδια χρονιά νυμφεύεται την 24χρονη Ευφροσύνη, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, τον Στέφανο και τη Δέσποινα. Από το 1909 έως το 1920 διδάσκει σε κορυφαία γερμανικά ιδρύματα (Αννόβερο, Μπρέσλαου, Βερολίνο), ερχόμενος σε επαφή με γίγαντες της επιστήμης όπως ο Μαξ Πλανκ και ο Άλμπερτ Αϊνστάιν.
Η ίδρυση του Ιωνικού Πανεπιστημίου και η Μικρασιατική Καταστροφή
Το 1920, μετά από πρόσκληση του Ελευθέριου Βενιζέλου, αναλαμβάνει το τιτάνιο έργο να οργανώσει το Ιωνικό Πανεπιστήμιο στη Σμύρνη.
Ο Καραθεοδωρή παραμένει εκεί μέχρι την κατάρρευση του μετώπου τον Αύγουστο του 1922. Την ώρα που οι Τούρκοι εισβάλλουν στην πόλη, ο 49χρονος επιστήμονας κατορθώνει με κίνδυνο της ζωής του να διασώσει τη βιβλιοθήκη και τα εργαστηριακά όργανα του Πανεπιστημίου, μεταφέροντάς τα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο Φυσικών Επιστημών).
Αν και διορίζεται καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και το ΕΜΠ, απογοητεύεται γρήγορα από τη μίζερη κατάσταση των ελληνικών ιδρυμάτων και αποχωρεί ξανά το 1924 για το Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Θα επιστρέψει προσωρινά το 1930, πάλι μετά από πρόσκληση του Βενιζέλου, ως κυβερνητικός επίτροπος για να οργανώσει το νεοσύστατο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και να αναδιοργανώσει το Αθηνών.
Η στενή σχέση και η αλληλογραφία με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν
Μέσα στην λαμπρή του καριέρα ξεχωρίζει η επιστημονική του σχέση με τον Άλμπερτ Αϊνστάιν. Από την αλληλογραφία τους (που ξεκινά το 1916) προκύπτει η καθοριστική συμβολή του Έλληνα μαθηματικού σε 3 δυσκολίες που συνάντησε ο Αϊνστάιν στη διατύπωση της Γενικής Θεωρίας της Σχετικότητας.
Σε επιστολή του, ο Αϊνστάιν του γράφει χαρακτηριστικά:
«Αξιότιμε κύριε συνάδελφε! Θεωρώ την παράγωγό σας υπέροχη... Θα έπρεπε να δημοσιεύσετε την θεωρία μ’ αυτήν την μορφή στo Αnnalen der Physik, γιατί οι Φυσικοί συνήθως δεν γνωρίζουν τίποτε για το αντικείμενο αυτό, όπως και εγώ άλλωστε... Αν θέλετε δε να κάνετε τον κόπο να μου αναπτύξετε και τους κανονικούς μετασχηματισμούς θα βρείτε στο πρόσωπό μου έναν ευγνώμονα και συνειδητό ακροατή. Κι αν επιπλέον λύσετε το πρόβλημα των κλειστών χρονικών γραμμών, τότε προσκυνώ σας. Εδώ κρύβεται κάτι, με το οποίο αξίζει να ασχοληθούν οι κορυφαίοι. Δικός σας, Α. Αϊνστάιν».
Το πολυσχιδές επιστημονικό του έργο
Οι έρευνές του συνθέτουν ένα τεράστιο έργο που τον κατατάσσει μεταξύ των κορυφαίων παγκοσμίως. Οι μαθηματικές του αποδείξεις χαρακτηρίζονταν από «κομψότητα, απλότητα και αυστηρότητα».
Λογισμός των Μεταβολών: Η διδακτορική του διατριβή (1904) με τίτλο «Περί των ασυνεχών λύσεων στον Λογισμό των Μεταβολών».
Θεμελίωση της Θερμοδυναμικής: Το 1909 διατύπωσε την περίφημη «Αρχή Καραθεοδωρή», ορίζοντας την εντροπία χωρίς αναφορά σε θερμοδυναμικούς κύκλους.
Γεωμετρική Οπτική: Οι μελέτες του οδήγησαν σε σπουδαίες εφαρμογές. Το σύστημα τηλεσκοπίων του Palomar (ΗΠΑ) βασίζεται στη δική του θεωρία.
Θεώρημα Καραθεοδωρή: Το όνομά του έμεινε αθάνατο στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.
Τα βιβλία του που διασώζονται:
Άπαντα μαθηματικά έργα (5 τόμοι, Μόναχο 1954 - επιμέλεια του γιου του, Στέφανου).
Λογισμός των Μεταβολών (1939).
Σύμμορφες Απεικονίσεις (1932).
Θεωρία Πραγματικών Συναρτήσεων (1918).
Θεωρία Μιγαδικών Συναρτήσεων μιας Μεταβλητής (2 τόμοι, 1950).
Γεωμετρική Οπτική (Στουτγκάρδη, 1932).
Αλγεβρική Θεωρία του Μέτρου Ολοκλήρωσης (1939).
Η παρακαταθήκη του
Η κόρη του, Δέσποινα Καραθεοδωρή-Ροδοπούλου, επιμελήθηκε τη βιογραφία του στα ελληνικά. Έζησε τα τελευταία της χρόνια στην Παραλία Σκοτίνας στην Πιερία και με τον θάνατό της, τον Νοέμβριο του 2009, εξέλιπε και το όνομα της ιστορικής οικογένειας.
Σήμερα, το Μουσείο Καραθεοδωρή λειτουργεί στην Κομοτηννή, ενώ ανδριάντες, πανεπιστημιακά κτίρια και σχολεία σε όλη την Ελλάδα και τη Γερμανία φέρουν με υπερηφάνεια το όνομά του.
Όπως δήλωσε στη Βουλή τον Δεκέμβριο του 1929 ο Ελευθέριος Βενιζέλος: «Ο Κωνσταντίνος Καραθεοδωρή δεν είναι μόνον μια μεγάλη Μαθηματική Εξοχότης, αλλά και διακεκριμένος Οργανωτής Ανωτέρων Σχολών της Ευρώπης».
Νιώθω υπερήφανος ως Έλληνας γιατί ένας ακόμη συμπολίτης μας συνέβαλε αποφασιστικά στην πρόοδο της επιστήμης, διακρίθηκε σε παγκόσμιο επίπεδο και, δυστυχώς, η πατρίδα του δεν ανακάλυψε έγκαιρα τις ικανότητες του ώστε να ωφεληθεί από τα λαμπρά προσόντα ενός παιδιού της.