POINT OF VIEW

Του Όθωνα Καίσαρη, Πολιτικού Επιστήμονα - Διεθνολόγου

Τη νύχτα της 9ης προς 10η Νοεμβρίου 1989, ο κόσμος είδε κάτι απρόβλεπτο: οι φρουροί στο Μπόρνχολμερ Στράσε σήκωσαν τις μπάρες και πλήθη Ανατολικογερμανών πέρασαν στη Δύση. Η πτώση του Τείχους δεν ήταν σχεδιασμένη, αλλά αποτέλεσμα ενός λάθους ανακοίνωσης. Παρ’ όλα αυτά, έγινε σύμβολο. Το Τείχος, που είχε χωρίσει το Βερολίνο για περισσότερα από 28 χρόνια, έπεσε εκείνη τη νύχτα. Μαζί του έπεφτε η ιδέα ότι η Ευρώπη θα ζει για πάντα κομμένη στα δύο.

Τριάντα επτά χρόνια μετά, γιορτάζουμε και απολογούμαστε. Η πτώση εκείνη υποσχέθηκε κάτι απλό και ριζοσπαστικό: ότι η ελευθερία δεν χρειάζεται διαβατήριο ιδεολογίας και ότι η ευημερία δεν χτίζεται με συρματοπλέγματα. Η επανένωση της Γερμανίας ήρθε σε λιγότερο από έναν χρόνο, η ΕΟΚ έγινε ΕΕ και διευρύνθηκε προς Ανατολάς. Αλλά η ιστορία δεν τελειώνει με πανηγύρια.

Η Γερμανία που δεν ενώθηκε ποτέ εντελώς

Η ενοποίηση βιώθηκε στην Ανατολική Γερμανία λιγότερο ως επανένωση των δύο Γερμανιών και περισσότερο ως εξαγορά της Ανατολικής από την Δυτική. Με τη νομισματική ένωση και την ανταλλαγή 1:1, οι ανατολικές επιχειρήσεις έγιναν ξαφνικά μη ανταγωνιστικές. Η Treuhandanstalt ιδιωτικοποίησε χιλιάδες κρατικές επιχειρήσεις, κλείνοντας πολλές από αυτές. Μέσα σε έναν χρόνο, οι άνεργοι ξεπέρασαν τα 3 εκατομμύρια και η βιομηχανική παραγωγή έπεσε σε λιγότερο από το μισό. Σήμερα το χάσμα παραμένει: οι εργαζόμενοι στη Δύση κερδίζουν περίπου 17% περισσότερα και ο διάμεσος πλούτος των νοικοκυριών στην Ανατολή είναι περίπου το ένα τρίτο εκείνου της Δύσης.

Τα παραπάνω συνέβαλαν στην εκτόξευση της AfD, μετατρέποντας τη δυσαρέσκεια στη δημιουργία της ταυτότητας «εμείς οι Ανατολικογερμανοί» απέναντι στο Βερολίνο και τις ελίτ. Το 2026 η δυναμική της κορυφώθηκε: στις 6 Σεπτεμβρίου πήρε 43,8% στη Σαξονία-Άνχαλτ και στις 20 Σεπτεμβρίου 38,2% στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία. Η επιτυχία της οφείλεται κυρίως στον θυμό για μια μετάβαση που παρουσιάστηκε ως «απελευθέρωση», αλλά βιώθηκε ως απορρόφηση της Ανατολής από τη Δύση.

Ανατολική Ευρώπη: Ένταξη χωρίς ενσωμάτωση

Η διεύρυνση του 2004 ήταν η πιο φιλόδοξη και αισιόδοξη στιγμή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Το βασικό της λάθος, όμως, ήταν ότι αντιμετωπίστηκε ως τεχνική διαδικασία: ως ενσωμάτωση του κοινοτικού κεκτημένου και όχι ως διαρκής δέσμευση στη φιλελεύθερη δημοκρατία.

Η ΕΕ υπέθεσε ότι η υπογραφή των συνθηκών αρκούσε για να εδραιώσει το κράτος δικαίου. Δε δημιούργησε μηχανισμούς ανθεκτικούς στη μετα-ενταξιακή φάση. Όσο υπήρχε το κίνητρο της ένταξης και των κονδυλίων, οι κυβερνήσεις συμμορφώνονταν. Όταν αυτό αποδυναμώθηκε, μπόρεσαν να αποδομήσουν εκ των έσω τους τρεις πυλώνες της δημοκρατίας: τη δικαιοσύνη, τα ΜΜΕ και τις δίκαιες εκλογές.

Αυτό φαίνεται καθαρά στις περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, όπου η παραβίαση του κράτους δικαίου δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό αλλά συστηματική πρακτική: πολιτικός έλεγχος της δικαιοσύνης, περιορισμός της ελευθερίας του Τύπου, ελλιπής λογοδοσία στη διαχείριση των κονδυλίων συνοχής και παρεμβάσεις στην εκλογική διαδικασία. Στην Ουγγαρία η θεσμική κληρονομιά της περιόδου Όρμπαν παραμένει. Στην Πολωνία, η προσπάθεια της κυβέρνησης Τουσκ να αποκαταστήσει τη δικαστική ανεξαρτησία οδήγησε σε ανοιχτή θεσμική σύγκρουση.

Τα εργαλεία της Ένωσης αποδείχθηκαν ανεπαρκή: το Άρθρο 7 έχει μείνει πρακτικά ανενεργό, γιατί απαιτεί ομοφωνία, ενώ η δημοσιονομική αιρεσιμότητα λειτούργησε μόνο μερικώς. Η αποδέσμευση 4,2 δισ. € προς την Ουγγαρία το 2026 έδειξε ότι οι κυρώσεις μπορούν να χαλαρώσουν χωρίς να έχει αποκατασταθεί ουσιαστικά το κράτος δικαίου. Η ΕΕ μπορεί να «τιμωρεί» οικονομικά μια κυβέρνηση όταν διαβρώνεται η δημοκρατία εκ των έσω, αδυνατεί  όμως να συνδράμει στην στήριξη των θεσμών που έχουν ήδη αποδομηθεί.

Λευκωσία: το τείχος που δεν έπεσε ποτέ

Κι ενώ το Βερολίνο γιόρταζε, η Λευκωσία παραμένει η τελευταία διχοτομημένη πρωτεύουσα στην Ευρώπη. Η «Γραμμή του Αττίλα», ή «Πράσινη Γραμμή», η ζώνη του ΟΗΕ που χωρίζει τη χώρα από το 1974, κόβει στα δύο όχι μόνο δρόμους, αλλά ένα κράτος-μέλος της ΕΕ. Η διχοτόμηση δεν είναι ιστορική κληρονομιά του Ψυχρού Πολέμου, αλλά η συνεχιζόμενη παράνομη κατοχή του 37% της Κυπριακής Δημοκρατίας από την Τουρκία, μέσα στην ΕΕ του 2026.

Η ένταξη ολόκληρης της Κύπρου στην ΕΕ δεν ήταν αυτονόητη. Ήταν αποτέλεσμα στρατηγικής επιμονής των κυβερνήσεων Ανδρέα Παπανδρέου και Κώστα Σημίτη, που έθεσε την κυπριακή ένταξη ως προϋπόθεση για τη διεύρυνση της ΕΕ. Χωρίς εκείνη την ένταξη, η Κύπρος θα ήταν σήμερα εκτός ευρωπαϊκής ομπρέλας. Με την ένταξη, έστω και με το βόρειο τμήμα υπό κατοχή, η Κυπριακή Δημοκρατία απέκτησε εργαλεία, φωνή και λόγο στην ευρωπαϊκή οικογένεια.

Η ΕΕ μοιάζει ανίκανη να μετατρέψει αυτό το πλεονέκτημα σε πίεση. Όχι μόνο δεν επιβάλλει ουσιαστικές κυρώσεις στην Τουρκία για την κατοχή, αλλά κράτη-μέλη της πουλάνε οπλισμό στην Άγκυρα, συμμετέχουν σε κοινά εξοπλιστικά προγράμματα και συζητούν την ένταξή της στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική άμυνας.

Ποιο είναι το διακύβευμα της ΕΕ σήμερα;

Εφόσον η ΕΕ θέλει να αναδειχθεί σε Ένωση φιλελεύθερων αρχών και ιδεών, έχει να αντιμετωπίσει τρεις προκλήσεις. Τρία νέα τείχη.

• Το «τείχος της αμνησίας». Η καταπολέμηση του λαϊκισμού και της ακροδεξιάς, όχι μόνο στην Ανατολική Γερμανία, προϋποθέτει επένδυση όχι μόνο σε δρόμους, αλλά σε ισχυρούς θεσμούς, την περιφερειακή αποκέντρωση, την ευελιξία στη λήψη αποφάσεων, την ενίσχυση του δημοκρατικού διαλόγου και σαφείς εναλλακτικές για την εργασία, τη στέγαση και το κράτος πρόνοιας.
• Το «τείχος των Βρυξελλών απέναντι στην Ανατολική Ευρώπη». Η διεύρυνση του 2004 υπήρξε ιστορικά δικαιολογημένη, ωστόσο παραμένει θεσμικά ημιτελής. Η ολοκλήρωσή της προϋποθέτει τη συστηματική σύνδεση των χρηματοδοτήσεων με την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, τις ελεύθερες εκλογές, την ελευθερία του Τύπου και την προστασία των μειονοτήτων.
• Το «τείχος της Λευκωσίας». Η Πράσινη Γραμμή δεν είναι άλλη μια «παγωμένη σύγκρουση», αλλά καθημερινή προσβολή του ευρωπαϊκού κεκτημένου. Η ΕΕ οφείλει να συνδέσει κάθε συζήτηση για αμυντική συνεργασία με την Τουρκία με απτά βήματα αποχώρησης των κατοχικών στρατευμάτων και επανένωσης του νησιού με βιώσιμη, λειτουργική λύση διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας.

Η πτώση του Τείχους δεν ήταν το τέλος της Ιστορίας. Ήταν η αρχή μιας δύσκολης προσαρμογής σε ένα φιλελεύθερο πολιτικό και οικονομικό περιβάλλον, απευθυνόμενο στο σύνολο των πολιτών. Αυτή η προσαρμογή δεν ολοκληρώθηκε. Στην πρώην Ανατολική Γερμανία ακόμα αναζητούν προοπτική και ευημερία, στην Ανατολική Ευρώπη ακόμα παλεύουν με το κράτος δικαίου. Στην Κύπρο ακόμα περιμένουν την ελευθερία.

Σαν σήμερα, πριν από 37 χρόνια, άνθρωποι με βαριοπούλες έκαναν αυτό που οι διπλωμάτες δεν τολμούσαν. Σήμερα δεν χρειαζόμαστε βαριοπούλες. Χρειαζόμαστε μνήμη και θάρρος: να πούμε στην Τουρκία ότι η Ευρώπη αποτελεί μία Ένωση αρχών και να παραδεχτούμε ότι η ενοποίηση χωρίς δημοκρατία και προοπτική ενισχύει την ακροδεξιά.

Το Τείχος έπεσε μια νύχτα. Το να μην ξανασηκωθούν άλλα τείχη είναι δουλειά κάθε μέρας.