POINT OF VIEW

Του Όθωνα Καίσαρη, Πολιτικού Επιστήμονα - Διεθνολόγου

Με την εκλογή του Άντι Μπέρναμ στην πρωθυπουργία του Ηνωμένου Βασιλείου έχει ξεκινήσει η συζήτηση για την επάνοδο της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), αλλιώς Breturn. Τόσο ο Βρετανός πρωθυπουργός όσο και ο Υπουργός Εξωτερικών το έχουν επαναφέρει δυναμικά για διάφορους λόγους. Ο βρετανικός λαός φαίνεται στην πλειοψηφία του να είναι σύμφωνος: Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση το 49% των ερωτηθέντων τάσσεται υπέρ της επανένταξης στην ΕΕ, ενώ μόλις το 28,5% διαφωνεί, 52,4% θεωρεί λανθασμένη την απόφαση αποχώρησης από την ΕΕ το 2016, ενώ 54,9% θεωρεί το Brexit ως αποτυχία. 

Η εξωτερική πολιτική του Ηνωμένου Βασιλείου (ΗΒ) μεταπολεμικά ισορροπούσε γύρω από τρεις κεντρικούς πυλώνες, καθένας από τους οποίους εξυπηρετούσε διαφορετικές στρατηγικές, οικονομικές και διπλωματικές ανάγκες της χώρας. Η «Ειδική Σχέση» (Special Relationship) με τις ΗΠΑ αποτελούσε  τον ακρογωνιαίο λίθο της βρετανικής ασφάλειας με τις ΗΠΑ να αποτελούσαν τη μεγαλύτερη εξαγωγική αγορά του ΗΒ. Η Κοινοπολιτεία των Εθνών αποτελεί το βασικό όχημα  της Βρετανίας για την άσκηση ήπιας ισχύος (soft power) και διεθνούς επιρροής σε θέματα γεωπολιτικής, προώθησης της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, και μίας εναλλακτικής αγοράς και ελεύθερου εμπορίου. Τρίτον, στην Ευρώπη.

Σήμερα, η κατάσταση φαίνεται να αλλάζει, με το Breturn να είναι «on the table».

ΟΙ σχέσεις ΗΒ- ΗΠΑ διανύουν σήμερα, την πιο σύνθετη και δοκιμαζόμενη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας τους. Η παραδοσιακή «Ειδική Σχέση» (Special Relationship) επαναπροσδιορίζεται ριζικά, με το Λονδίνο να καλείται να προσαρμοστεί σε έναν έντονα «συναλλακτικό» σύμμαχο στην Ουάσιγκτον. Το ΗΒ έχει αποκλειστεί από προγραμματισμένες αμερικανικές συνομιλίες για το μέλλον του ΝΑΤΟ, το εμπορικό μοντέλο να έχει ξεκάθαρα μετατοπιστεί προς τον οικονομικό εθνικισμό, ενώ η πρόσβαση του ΗΒ στην αμερικάνικη αγορά γίνεται υπό όρους. Η σχέση ΗΒ-ΗΠΑ έχει υποβιβασθεί σε μία ρεαλιστική, συναλλακτική σχέση συμφερόντων.

Το Brexit έχει κοστίσει στη βρετανική οικονομία μείωση του ΑΕΠ 6%- 8%, σύμφωνα με κορυφαία ινστιτούτα (NBER, Τράπεζα της Αγγλίας). Η απώλεια μεταφράζεται σε 180 - 240 δις £. Όσον αφορά το κατά κεφαλή εισόδημα, ο μέσος Βρετανός είναι φτωχότερος κατά 2.700- 3.700 £, ενώ οι επιχειρηματικές επενδύσεις υπέστησαν πτώση 12%- 18%. Οι εξαγωγές αγαθών προς την ΕΕ μειώθηκαν κατά 14%, το κράτος στερείται 65 - 90 δις £ (φορολογικά έσοδα), η παραγωγικότητα και η απασχόληση έχουν υποχωρήσει 3%- 4%. Αν και οι υποστηρικτές προτάσσουν τη διακοπή της ετήσιας συνεισφοράς προς την ΕΕ (14-16 δισ. €), οι οικονομολόγοι υπογραμμίζουν ότι το ποσό αυτό είναι πολύ μικρό για να αντισταθμίσει τις συνολικές απώλειες.

 Η επανένταξη του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ θα προσέφερε πολλαπλά σημαντικά οφέλη. 

Στον τομέα της οικονομικής ανάπτυξης, η άρση των φραγμών αναμένεται να δώσει άμεση ώθηση στο ΑΕΠ, με εκτιμώμενα κέρδη τουλάχιστον 83 δις € σε ορίζοντα 10–15 ετών. Μέσω της εξάλειψης των εμπορικών εμποδίων, θα καταργούνταν  οι δασμοί και η γραφειοκρατία των συνόρων και θα αποκατασταθεί το «διαβατήριο» ελεύθερης δραστηριοποίησης για τον κρίσιμο τομέα των υπηρεσιών, που πλήττει σημαντικούς κλάδους της βρετανικής οικονομίας. Στην αγορά και τις επενδύσεις, η ελεύθερη κυκλοφορία θα επιλύσει τις σοβαρές ελλείψεις προσωπικού (NHS, γεωργία, logistics), ενώ η πρόσβαση σε 450 εκατομμύρια καταναλωτές δύναται να προσελκύσει ξένες άμεσες επενδύσεις. Το Λονδίνο θα ανακτήσει την παλιά τους διπλωματική ισχύ αποκτώντας ξανά δικαίωμα ψήφου και βέτο στα κέντρα αποφάσεων της ΕΕ, ενισχύοντας τη διαπραγματευτική του ισχύ έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας.

Η ίδια η ΕΕ θα επωφεληθεί πολλάκις από την επαναπροσέγγιση με το ΗΒ, με την γεωστρατηγική και οικονομική ενίσχυσή της μέσω της διεθνούς του επιρροής, του ΑΕΠ και του προϋπολογισμού του να αποτελούν κρίσιμα επιχειρήματα προς αυτή την κατεύθυνση. 

Ο γεωστρατηγικός πυλώνας έγκειται στο γεγονός ότι το ΗΒ διαθέτει γεωστρατηγική επιρροή, εφόσον διαθέτει ισχυρό διπλωματικό δίκτυο, μόνιμη θέση στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και υψηλές αμυντικές ικανότητες, οι οποίες θα ενίσχυαν την στρατηγική αυτονομία της ΕΕ σε ένα ασταθές παγκόσμιο περιβάλλον. 

Ως μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου, η επιστροφή ή η πλήρης ενσωμάτωση του ΗΒ στην ενιαία αγορά θα αύξανε σημαντικά το κοινό ΑΕΠ, ενώ, ταυτόχρονα, η συνεισφορά του Βρετανικού προϋπολογισμού θα έδινε σημαντική ανάσα στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό. Αν το ΗΒ επέστρεφε ως πλήρες μέλος, η καθαρή ετήσια συνεισφορά του (το ποσό που δίνει μείον τα χρήματα που επιστρέφουν σε αυτό μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων) υπολογίζεται στα 6- 33 δις € (net contributor).

Παρόλα αυτά, το σενάριο επανένταξης του ΗΒ στην ΕΕ, προσκρούει σε σημαντικά εμπόδια. 

Ως νέο υποψήφιο μέλος, το ΗΒ ενδέχεται να υποχρεωθεί νομικά να υιοθετήσει το Ευρώ, να ενταχθεί στη Ζώνη Σένγκεν και να χάσει οριστικά την ιστορική Βρετανική Έκπτωση (Rebate) στον προϋπολογισμό (απώλεια Προνομίων «Opt-outs». Γεγονός το οποίο έχει αφήσει να υπονοηθεί και η ίδια η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.

Λόγω του ελλείμματος εμπιστοσύνης, οι Βρυξέλλες θα απαιτήσουν  εγγυήσεις πολιτικής σταθερότητας για να αποφευχθεί ένα μελλοντικό νέο Brexit. Ένα μη αμελητέο γεγονός είναι ότι απαιτείται η ομόφωνη έγκριση και από τα 27 κράτη-μέλη, δεδομένου ότι κάποιες ίσως εγείρουν διμερή ζητήματα και διεκδικήσεις (π.χ. Ισπανία για το Γιβραλτάρ). 

Στο εσωτερικό επίπεδο, η προοπτική του Breturn ήδη δημιουργεί πολιτική πόλωση. Ένα αναπόφευκτο νέο δημοψήφισμα θα αναζωπύρωνε τον βαθύ κοινωνικό διχασμό του 2016, με τους Συντηρητικούς και Reform UK να θέτουν θέμα ακύρωσης της δημοκρατικής βούλησης. Σε μία περίοδο που το Reform UK διεκδικεί τη 2η θέση δημοκοπικά. Η επάνοδος στηρίζεται μαζικά από τους ψηφοφόρους των Πρασίνων (81%), των Εργατικών (79%) και των Φιλελευθέρων Δημοκρατών (78%), ενώ συναντά ισχυρή αντίσταση στους Συντηρητικούς και το Reform UK. 

Τέλος, δεδομένου ότι η χώρα έχει αρχικά αυστηροποιήσει την μεταναστευτική του πολιτική (Ιmmigration and Asylum Bill 2026),  η επιστροφή στην Ενιαία Αγορά και την ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων που αυτή προϋποθέτει, αναδεικνύει το μεταναστευτικό ως ένα πιο ευαίσθητο «ταμπού» για το βρετανικό εκλογικό σώμα.

Στο πλαίσιο αυτό, η προοπτική της «Ευρώπης των πολλών ταχυτήτων» δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι ορισμένα κράτη- μέλη θα συμφωνήσουν να εμβαθύνουν τη συνεργασία τους σε συγκεκριμένους τομείς (όπως η οικονομία, η άμυνα ή η δικαιοσύνη), δημιουργώντας «πυρήνες» περαιτέρω ολοκλήρωσης, προς περισσότερο ομοσπονδιακές λύσεις. Παρακάμπτοντας τα κράτη μέλη που διαφωνούν ή καθυστερούν στην εφαρμογή συγκεκριμένων πολιτικών μέσω της άσκησης βέτο («ομοφωνία»). 

Είναι το ΗΒ έτοιμο να συμμετάσχει στην «Συμμαχία των Προθύμων»?

Το κρίσιμο στοίχημα αναδεικνύεται λοιπόν διττό: κατά πόσο το ΗΒ είναι αποφασισμένο να προχωρήσει σε αίτημα για Breturn και η ΕΕ να προχωρήσει σε νέες ενταξιακές συζητήσεις χωρίς να διακυβεύει την πορεία προς την περαιτέρω ολοκλήρωσής της, δεδομένης της προηγούμενης opt- out πολιτικής των Βρετανικών κυβερνήσεων.